کرخه؛ مویرگ جاری دشت آزادگان

مجتبی گهسونی: وقتی از محور شوش، بستان، سوسنگرد و هویزه که شهرهای مرزی خوزستان محسوب می شوند یعنی به یکی از بارزترين و با ارزش ترین محورهای نظامي جبهه‌ی مياني پرداخته ایم.  در يك سر اين معبر، اهواز (مركز خوزستان) به فاصله‌ی نود كيلومتري از مرز قرار دارد و با استفاده از اين محور عراق مي‎تواند اين شهر را از سمت غرب مورد تهديد قرار دهد، متقابلاً شهر حلفائيه مركز استان عماره عراق در آن سر ديگر اين معبر و در فاصله چهل كيلومتري از مرز ايران قرار دارد و دستيابي ايران به  حلفائيه موجب قطع محور بغداد، عماره، بصره مي‌شود كه از ديدگاه‌هاي تاكتيكي و استراتژيكي عراق را با مشکل مواجه مي‌کند.

شوش به واسطه پایتخت بودن ایلامیان (عیلام ها) و هخامنشیان شاخص ترین شهر تاریخی ایران در خوزستان است. که به خاطر اهمیت آن و وجود منابع متعدد مطالعاتی در این مجال کمتر به آن می پردازم. در فاصله‌ی ميانه بين سابله تا شهر بستان به علّت وجود تپه ماهورهاي رملي در شمال و سواحل مردابي هور‌العظيم در جنوب، عرض معبر تنگ شده كه اين نقطه به نام تنگه‌ی چزّابه معروف است. عرض تنگه‌ی چزّابه در فصول مختلف به سبب پر آبي يا كم آبي هورالعظيم بيندو تا كمتر از يك كيلومتر متغير مي‌باشد.

محور ياد شده پس از رسيدن به شمال بستان به دو شاخه تقسيم مي‌شود كه يك شاخه در امتداد كرانه شمالي رودخانه‌ی كرخه و ديگري (از طريق پل بستان روي رودخانه‌ی كرخه) و در كناره جنوبي رودخانه امتداد مي‌يابد. هر دو محور شمالي و جنوبي در حميديه به هم متصل شده و به صورت يك محور واحد تا اهواز ادامه مي‌يابد. در امتداد محور شمالي هيچ شهر بزرگ يا كوچكي وجود نداشته؛ ولي دهكده‌هاي متعددي در كنار رودخانه وجود دارند. در اين معبر و به فاصله حدود بیست كيلومتري شرق بستان، تپه‌هاي الله‌اكبر كه داراي ديد و تير عالي روي محور شمالي و حتّي قسمتي از محور جنوبي بوده و قابليت‌هاي يك موضع پدافندي عالي را دارا مي‌باشد قرار دارند.

پس از تپه‌هاي الله‌اكبر تا پادگان دشت آزادگان چندين تپه ديگر با ارتفاع نزديك هفتاد متر وجود دارند كه مي‌توانند به صورت مواضع تأخيري مورد استفاده قرار گيرند. اما نقش اقتصادی محور یاد شده با وجود رودخانه کرخه و سد کرخه دوچندان می شود. رودخانه کرخه از مناطق میانی و جنوب غربی رشته کوههای زاگرس در نواحی غرب و شمال غرب کشور سرچشمه گرفته و پس از طی مسافتی در حدود ۹۰۰ کیلومتر در امتداد شمال به جنوب، سرانجام در مرز مشترک ایران و عراق به مرداب هورالعظیم می‌رسد. رودخانه کرخه پس از رودخانه‌های کارون و دز سومین رودخانه بزرگ ایران از نقطه نظر آبدهی محسوب می‌شود. حوزه آبریز رودخانه کرخه به وسعت حدود ۴۳ هزار کیلومتر مربع، بین ۴۶ درجه و ۵۷ دقیقه تا ۴۹ درجه و ۱۰ دقیقه طول شرقی و ۳۱ درجه و ۴۸ دقیقه تا ۳۴  درجه و ۵۸ دقیقه عرض شمالی واقع شده‌است و شامل استانهای همدان، کرمانشاه، کردستان، ایلام، لرستان و خوزستان می‌باشد.

اما سد کرخه یکی از بزرگ‌ترین سدهای خاکی دنیا و بزرگ‌ترین سد خاکی ایران و خاورمیانه است که بر روی رودخانه کرخه در ۲۲ کیلومتری شمال غربی شهرستان اندیمشک در استان خوزستان ساخته شده‌ که پس از اندیمشک، از شوش و بستان و سوسنگرد عبور می کند. کرخه با تاجی به طول ۳۰۳۰ متر و ارتفاع ۱۲۷ متر از لحاظ حجم بدنه بزرگترین سد تاریخ ایران است و با حجم مخزنی به میزان ۷ میلیارد و ۳۰۰ میلیون مترمکعب، بزرگترین دریاچه مصنوعی ایران را پدید آورده است. عملیات اجرایی این سد در سال ۱۳۷۰ آغاز و در سال ۱۳۸۰ به پایان رسیده است. متوسط تولید انرژی سالیانه این  نیروگاه روزمینی ۹۳۴ میلیون کیلووات ساعت است. نیروگاه این سد با ظرفیت ۴۰۰ مگاوات از زمان بهره‌برداری در سال ۱۳۸۱ تا پایان سال ۱۳۸۷ توانسته بیش از ۴۹۴۱ میلیون کیلووات ساعت برق تولید کند.

در محور کرخه که مورد بحث ما است ۳۲۰ هزار هکتار از أراضی پایین دست، دشت‌های پای پل (اوان - ارایض - دوسالق و باغه) و همچنین دشتهای حمیدیه، قدس، دشت آزادگان، دشت عباس، فکه و عین خوش واقع در شمال غربی و غرب استان خوزستان قرار دارند. 

شهرستان دشت آزادگان به لحاظ ویژگیهای مهمی همچون شرایط خوب اقلیمی، اراضی حاصلخیز، انشعابات زیاد رودخانه ای، تعدد وتنوع کشتهای پاییزه وتابستانه زراعی وباغی، تعددوتنوع دام وطیور، آبزیان، منابع طبیعی بکرودست نخورده، هور هویزه واز همه مهمتر نیروی انسانی متعهد وسخت کوش درمسیر توسعه قرارگرفته است بنابراین با بهره وری به موقع واستفاده بهینه از منابع خدادادی وانجام پروژه های زیربنایی مانند احداث وتکمیل شبکه های آبیاری وزهکشی ( اصلی وفرعی )، آموزش وترویج، اجرای پروژه ها درزیر بخشهای  زراعت، باغبانی، دام وطیور،شیلات وتوسعه صنایع روستایی و با وجود امکان تلفیق این زیر بخشها با یکدیگر بعنوان فعالیتهای منسجم ومکمل والبته حمایتهای همه جانبه مسئولین دست اندکاررسیدن به کشاورزی پایدر وتوسعه بخش کشاورزی شهرستان دشت آزادگان دوراز انتظار نیست.

به واسطه وجود زمین های حاصلخیز و برخورداری این محور از آب کافی به واسطه رودخانه کرخه، شاوور، دز و تالاب هورالعطیم وجود محوطه های تاریخی از دوره های مختلف محرز شده است که به جز حوزه تاریخی شوش در دیگر شهرهای نامبره در جنوب غربی خوزستان البته کاوش های باستان شناسی در آن صورت گرفته نشده و فقط در حد بررسی شناسایی باقی مانده است. 

جمعیت شهرستان شوش بالغ بر 194 هزار نفر اعلام شد. شهرستان شوش متشكل از 5 شهر شوش،الوان، حر، شاوور و فتح المبین در شمال استان خوزستان و در 105 كیلومتری اهواز مركز استان واقع است. جمعیت شهرستان دشت آزادگان به مرکزیت سوسنگرد که شامل بستان هم می شود بالغ بر 120 هزار نفر است و مردم این شهر عرب و پیشه عمده مردم کشاورزی می‌باشد. از جمله طوایف ساکن در شهر می‌توان از بنی طرف، آلبویلال(جلالی)، بیت محمد الصالح، بنی ساله، دحیمی، حمودی، بیت داغر، حریزات(حریزاوی)، نیس(مدحج)، مرمض، ابواعبید، سواری، سادات، زبیدات، ابوچلده، سواعد، بیت حردان، بیت مهاوی، شرفی و نگراوی و عبیات و البوحرز و مزرعه و طایفه بزرگ بنی اسد (اسدی و سداوی و بیت جویدر ) را می‌توان نام برد.

جمعیت شهرستان هویزه در سرشماری سال ۱۳۸۵ بالغ بر ۳۰٬۷۵۰ تن بوده‌ و شامل دو بخش مرکزی و رفیع است. ساکنان آن عرب تبار بوده و از طایفه‌های موالی، ساکیه، نیس، کوت، اهل الجرف، بنی ساله، بنی طرف، بنی تمیم، شرفه، سواری و حمودی ... ‌است. 

 

شهر: 
دسته بندی: