چهار گنجینه نفت ایران در مسجدسلیمان

مجتبی گهستونی: مسجدسلیمان به روایت های مختلف تاریخی اهمیت خاصی از دوران پیش از اسلام تا به اکنون داشته است. می گویند در شهری که در میانه رشته کوههای زاگرس واقع است حضرت سليمان نبي(ع) درآن نماز خوانده و کوروش شاه ایران زمین در پهنه آن متولد شده و پنجم خرداد 1394 هم مصادف است با صدوشانزدهمین سال کشف نفت، شهری که آن روزها به "سرمسجد" یا "جهانگیری" معروف بود. "دکترگیرشمن" رئيس هيأت هیات باستان شناسی فرانسه که در دهه های پیشین سالها در خوزستان به کاوش مشغول بود معتقد است که محل کنوني مسجد سليمان که در دوران باستان که به "پارسوماش" شهره بود، پايتخت پادشاهی هخامنشی بوده ‌است.

برای سفر به مسجدسلیمان که طوایف مختلفی از قوم بختیاری در آن ساکن هستند از شهرهایی مثل شوشتر، ملاثانی، لالی، هفتکل و اندیکا می توان به آن ورود کرد. اطراف این شهر به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در فصول پائیز، زمستان و بهار از زیبایی خاصی برخوردار است و به دلیل برخورداری از تفرجگاههای مختلف پذیرای گردشگران از سراسر کشور است. معبد سرمسجد که در شمال‌شرقي شهر مسجدسليمان واقع ‌است و در گذشته‌هاي دور همواره در آن آتشي افروخته بود مقر حکومت پارس‌ها بود که در کنار معبد کهن "برد نشانده" و وجود محوطه باستانی "کلگه زرین" به جای مانده از دوران ایلامیان جلوه ای دیگر به تاریخ این خطه در شمال خوزستان داده است.

اما يکي از عوامل ايجاد و گسترش شهر مسجدسليمان در آغاز قرن 20 اکتشاف نفت در اين منطقه ‌است. آنچه که جهانگشایان را به سرزمین مسجدسلیمان برای کشف نفت کشاند آگاهی آنان از فروزان بودن آتش در معابد سرمسجد و بردنشانده بود که پارسیان با روغنی مقدس که به طور طبیعی از زمین بیرون می آمد آتش جاویدان خود را در مکان های مقدس روشن نگاه می داشتند. "ويليام ناکس دارسي" طي انعقاد قراردادي با دولت قاجار مجوز جستجو و اکتشاف نفت در ايران را گرفت و تيم اکتشاف او اين طلاي سياه را براي نخستين بار در خاورميانه در مسجدسليمان کشف کرد. این فوران نفت از ميدان نمره يک در ميانه مسجدسليمان کنوني باعث شد تا حيات اقتصادي و اجتماعي بسیاری نقاط دیگر دگرگون شود.

دارسي با شرکت خود به نام "سنديکاي امتيازات" موفق شدند با انتقال فن‌شناسي و تجهيزات لازم و حفر چاه به سرچشمه آتش جاويدان پارسيان دست يابند. بعد از کشف و فوران نفت در مسجدسليمان با دخالت دولت انگليس، شرکت ذکر شده به شرکت "نفت ايران و انگليس" تبديل شد. از سال 1287 هجري شمسي يا 1908 ميلادي است که بنيان نخستین شرکت شهر معدني ايران در مسجدسليمان و بعد از آن نخستين شرکت شهر صنعتي با توجه به ساخت پالايشگاه در آبادان گذاشته ‌شد. نخستین چاه نفت درخاورمیانه، کارخانه جی پی و پالایشگاه بی بیان، کارخانه تقطیر و نیروگاه برق تمبی چهار گنجینه نفت ایران در شهر مسجدسلیمان محسوب می شوند که به معرفی آنان می پردازیم.

چگونه به مسجدسلیمان برویم

گردشگرانی که از اهواز قصد سفر به مسجدسلیمان را دارند می توانند از پایانه سیاحت در اتوبان آیت الله بهبهانی در نزدیکی میدان چهارشیرسوار بر اتوبوس یا سواری شده و اهواز را به مقصد مسجدسلیمان در 125 کیلومتری ترک کنند. گردشگرانی که با هواپیما به خوزستان سفر می کنند ممکن است در شهرهایی مثل اهواز، آبادان و یا دزفول فرود بیایند. گردشگران فرود آمده در اهواز به همان شیوه قبلی و گردشگران مسیر دزفول از طریق سواری و اتوبوس خطی با طی 55 کیلومتر به شوشتر سفر کرده و سپس با گذر 50 کیلومتر راهی مسجدسلیمان شوند. همچنین گردشگرانی که سفرشان از آبادان شروع می شود ابتدا می توانند از طریق اتوبوس و یا سواری با گذر 110 کیلومتر به اهواز و سپس به طی 125 کیومتر در شهر مسجدسلیمان به بازدی از آثار تاریخی و گنجینه های نفت ایران بپردازند.

فاصله مرکز خوزستان تا گنجینه های نفت مسجدسلیمان

از آنجایی که پیشنهاد ما در این مجال بازدید از گنجینه های نفت ایران در مسجدسلیمان می باشد لازم است که فاصله اهواز تا این گنجینه ها و فاصله هرکدام از آنها را با یکدیگربه اطلاع شما برسانیم. فاصله اهواز تا چاه شماره یک نفت مسجدسلیمان 145 کیلومتر، فاصله چاه شماره یک نفت تا پالایشگاه وجی پی 5/3 کیلومتر، فاصله کارخانه جی پی و پالایشگاه بی بیان تا کارخانه تقطیر 500 متر، فاصله چاه شماره یک تا نیروگاه برق تمبی 7 کیلومتر و نیروگاه برق تمبی تا پالایشگاه بی بیان 10 کیلومتر است.

چرا مسجدسلیمان مهم است

مسجدسليمان تا سال 1928 ميلادي تنها منبع استخراج نفت ايران بود تا اینکه در اين سال در ميدان نفتي عظيم هفتگل نيز فوران نفت آغاز شد و مسجدسليمان در توليد نفت از انحصار خارج شد. اما توليد در منطقه همچنان افزايش يافت به طوري که در سال 1314 هجري شمسي مصادف با 1935ميلادي اوج توليد در سراسر بهره برداري به روزی 127 هزار بشکه رسيد. بعد از افتی کوتاه در توليد نفت به علت ملي شدن اين صنعت در ايران (1330ـ33 هـ .ش) به دليل دسيسه‌هاي شرکت نفت ايران و انگليس و دولت انگليس بار ديگر استخراج نفت افزون شد که تا سال 1345 هـ .ش با تولید سالانه 30 میلیون بشکه کما بيش ثابت بود. به واسطه وجود چاههای متعدد نفت خط آهني توسط شرکت نفت ایران – انگلیس تاسيس شد که تا روستایی به نام "درخزينه" در نزديکي شوشتر امتداد مي‌يافت. به این دلیل مسجدسلیمان که درهیبت یک روستا بود به شهري بزرگ تبدیل شد و مهاجرین بسیاری را در خود پذیرا شد. از آن زمان شبکه آب و برق تکميل و سيستم فاضلاب شهر به وجود آمد، حمل و نقل زباله مرتب شد و سيستم اتوبوسراني به کار افتاد. همچنين ورزشگاه بزرگي ساخته شد و مسجد سليمان چهره يک شهر متفاوت از ساير شهرها را به خود گرفت. به مسجدسلیمان که رفتید اگر به موزه مردمشناسی این شهر که در محله کلگه زرین قرار دارد سری بزنید حتما می توانید به اطلاعات خوبی درباره این شهر و مردم ساکن در آن دست بیابید.

‏وجه تسميه محله‌ها

شهر فعلی مسجدسليمان ناهموار و داراي پستی و بلندی‌های زيادی است. به همین دلیل این شهر از عرض کم و طول فراوان برخوردار است. در آن زمان که این شهر ساکنان محدودی داشت، شرکت نفت منازل و ادارات خود را در نقاط مناسب تر ساخته بود و به همين دليل محله‌های اين شهر ازهم فاصله داشتند. نام محلات شهر بيشتر از نام چاه‌های نفت يا ادارات شرکت نفت گرفته شده، مانند نمره يک که از نام چاه شماره يک گرفته شده‌ است. نام برخي محلات هم از نام طوايفی گرفته شده که برای نخستین بار در آنجا سکني گزيده‌اند مانند "مال جونکي". برخی محلات هم به نام مهاجرینی که از شهرهای دیگر در مسجدسلیمان اقامت کردند و محله ای را برای خود اختیار نمودند گرفته شده مانند "لين اصفهانی‌ها"، "بازار شوشتری ها" و يا "لين هندي‌ها". محله "کولر شاب" نام خود را از يکي از ادارات شرکت نفت گرفته است‎.‎ نام "ريل وی" هم به خاطر وجود يکی از ايستگاه‌های قطار برای این محله گذاشته شده‌ است. نام بازار "چشمه علی" هم به خاطر وجود چشمه‌ای با همين نام گذاشته شده است. محله "پشت برج" به واسطه قرار گیری در پشت یک ساختمان که محل اقامت خوانين بختياری يا نمايندگان آنان بود به همین نام معروف شد. یا نام محله "افرمبی" که خلاصه نام شرکت انگلیسی تعميرات راه و ساختمان به نام " اف، آر، ام، اند، بي" بود که بعدها درگويش محلي به افرمبي تغيير کرد. البته نام محله‌های هوانيروز، تلخاب، نفتک، باشگاه سوارکاران، چهار بيشه، نصيرآباد، کوي حسين قصاب (مال گندلي‌ها)، دره گلگيري‌ها، سرکوره‌ها (کوي شهيد موسوي)، مال شنبه (کوي شهيد لرستاني)، پنج بنگله، هشت بنگله، شاه نشين، مالکريم، نمره يازده، دره اشکفت، نمره دو، پانسيون خيام، سي برنج، کمپ کرسنت، اسکاچ کرسنت، نفتون، باغ ملي، دره خرسان، دره سوکياس، نمره هشت، بي‌بيان، خواجه‌آباد، نفت آباد، کلگه، شيخ مندنی، تمبي و... هرکدام حکایت خاص خود را در دوران های مختلف از زمان پیدایش نفت در مسجدسلیمان تا به اکنون دارد.

از کجا بازدید کنیم

از آنجایی که ایجاد تمام زیرساخت های لازم برای راه اندازی موزه گسترده نفت در دستور کار وازرت نفت و شرکت نفت و گاز مسجدسلیمان قرار دارد لذا برای بازدید ازچهارگنجینه نفت این شهر باید ابتدا مجوز مورد نیاز را برای بازدید از روابط عمومی شرکت نفت و گاز مسجدسلیمان دریافت کنید. سپس اگر از محور لالی، شوشتر و اهواز وارد این شهر شدید ابتدا باید به بازدید از چاه شماره یک بپردازید.

نخستین چاه نفت درخاورمیانه

همه آنهایی که بازدید از نخستین چاه نفت خاورمیانه می آیند حتما عکس قدیمی آن را دیده اند. بازدید از این چاه و البته یادآوری آن عکس تاریخی حتما حس نوستالژیکی ایجاد می کند. این چاه در محله نمره یک واقع است. شروع حفاری چاه شماره یک در 23 ژانویه 1908 برابر با سوم بهمن 1286 خورشیدی توسط یک سرمهندس عملیات حفاری به نام "ژرژبرنارد رینولدز" که انگلیسی تبار بود صورت گرفت و پس از چهارماه حفاری و کار طاقت فرسا در سحرگاه روز پنجم خرداد 1287 خورشیدی برابر با 26 مه 1908 میلادی در ساعت چهار بامداد و نفذ مته حفاری به عمق 360 متری برابر با 1180 فوتی نفوذ کرد و باعث فوران اولین چاه نفت خاورمیانه گردید. تولید روزانه چاه مذمور 8000 گالن در روز برابر با 36000 لیتر بوده است. چاه شماره یک که جز آثار ملی کشور شناخته شده است هم اکنون به صورت سمبل فعالیت های نفتی و پیدایش نفت در کشور و خاورمیانه به عنوان محلی برای بازدید گردشگران و سیاحان تبدیل شده است و به طور مدام داری بازدید کنندگان داخلی و خارجی می باشد.

کارخانه پالایشگاه LDU

این پالایشگاه در سال 1311 شمسی مصادف با 1932 میلادی تاسیس و راه اندازی شد و تا سال 1352 شمسی مصادف با 1973 میلادی فعالیت داشت. تولید این پالایشگاه 500 تا 580 بشکه نفت خام در روز بوده که از این ماده خام روزانه 30 هزار لیتر گازوئیل، 25 هزار لیتر بنزین معمولی و 25 هزار لیتر نفت کوره تولید می شد. پس از انقلاب اسلامی با شروع جنگ تحمیلی و ضرورت تولید داخلی مواد سوختی، این پالایشگاه مجددا در سال 1361 راه اندازی و تا سال 1371 به فعالیت مشغول بوده و در دوران دفاع مقدس بخشی از سوخت مورد نیاز جبهه های جنگ را تامین می نمود.

کارخانه تقطیر TOPPing Plant

این پالایشگاه شامل سه واحد c و A B می باشد. هدف از احداث آن جدا نمودن هیدروکربورهای سبک نفت منطقه و ارسال به آبادان بوده است. این واحد در 29 اکتبر 1930 میلادی در دو واحد B و A احداث و در 30 فوریه 1935 میلادی تکمیل و راه اندازی گردید. نفت مازاد بدست آمده سابق بر آن به چاههای به خصوصی تزریق می گردید ولی بعدها به مصارف کوره های آجرپزی، نانوایی ها و غیره رسید. ظرفیت واحدهای B و A 24 هزار بشکه و ظرفیت واحد c به تنهایی 32 هزار بشکه نفت در روز تقطیر و نفت کوره حاصله از این واحدها توسط خط لوله 12 اینج به اهواز منتقل می گردید و در سال 1356 عملا از مدار تولید خارج گردید.

نیروگاه تمبی

اما یکی از نخستین نیروگاههای خاورمیانه در نیم قرن گذشته مربوط می شود به نیروگاه تمبی مسجدسلیمان. این نیروگاه تولید برق مصرفی تاسیسات نفتی و منطقه مسکونی شهر مسجدسلیمان را طی سالهای متمادی و بدون وقفه به عهده داشته است. کارساختمانی و نصب تجهیزات نیروگاه تمبی عملا از سال 1329 هجری خورشیدی به مدت 4 سال طول کشید و کار تولید برق نیروگاه با راه اندازی توربین شماره یک اواخر سال 1333 و توربین شماره 2 در اوایل سال 1344 با ظرفیت اسمی حدود 9 مگاوات آغاز شد. عمر مفید توربین های تعبیه شده توسط کشور سازنده 130 هزار ساعت تخمین زده شده بود که عملا تا 18 سال بعد یعنی تا سال 1351 باید به پایان می رسید. با جدیت و تلاش پرسنل نیروگاه این زمان پیش بینی شده به آذرماه 1368 یعنی 17 سال بعد تقریبا دو برابر عمر مفید تخمین زده شده ادامه یافت. دو واحد گازی و حرارتی نیروگاه تمبی با تولید برق در دهه های 1330 و 1340 نقش به سزایی در رونق مسجدسلیمان به عنوان قدیمی ترین منطقه نفتخیز ایران داشته است. در مجاورت این نیروگاه که از سال 1368 توربین های تولید برق آن عملا از کار افتاده است، هم اکنون یک دستگاه برق متعلق به سازمان آب و برق خوزستان وجود دارد که برق 132 کیلو ولت را به 11 هزار ولت تبدیل کرده است و بخش کنترل و توزیع برق نیروگاه تمبی که همچنان فعال است هم اینک برق 11 هزار ولت مزبور را کنترل و توزیع می کند.

شایان توجه است نیروگاه تمبی در دوران انقلاب به ویژه جنگ تحمیلی با توجه به فعالیت های شرکت نفت و مصرف بالای برق تاسیسات نفتی نقش حیاتی بسیار مهمی را داشته است. به نحوی که در اوایل جنگ تا قطع کل برق مسجدسلیمان این نیروگاه برق کلیه تاسیسات نفتی، تلمبه خانه آب و بیمارستان های مسجدسلیمان را تامین می کرده است.

دسته بندی: 

افزودن یک دیدگاه تازه